Over kleuren, kunst en diepe, diepe eenzaamheid
Geachte aanwezigen,
Mijn naam is Menno de Bree, ik heb een achtergrond in de filosofie, en een van mijn geheime geneugten in het leven is het openen van exposities – dus ik was heel blij dat Mariëlle me vroeg voor deze gelegenheid, want zoveel exposities zijn er niet, en goede al helemaal niet, dus deze middag is een buitenkansje.
Welnu, u heeft inmiddels allemaal al wel begrepen dat alle werken hier in roze zijn uitgevoerd. Mariëlle vroeg me om een filosofische analyse van kleur (niet om een analyse van haar werk), en toen ik in het voorgesprek vroeg naar het hoe en het waarom van deze keuze, bekende ze me dat roze niet eens haar lievelingskleur is. Dat is blauw.
Maar waarom dan al dat roze, vroeg ik? Je begint een project als dit toch uit innerlijke interesse, of anders hebben we toch te maken met gevalletje psychiatrie – of in ieder geval met iets met een dwangstoornis. Mariëlle ontkende dat helemaal, maar ik zag van de week een documentair over de Japanse kunstenares Kusama, die, zoals u weet, nu een overzichtstentoonstelling heeft in het Stedelijk, - of beter gezegd, had, want ze is net overleden, maar daarvoor, voor dat overlijden dus, leefde ze een jaar of dertig in een psychiatrische inrichting. Dat het daar niet leuk is, dat weten we allemaal wel, maar ondertussen heeft het haar commercieel toch geen windeieren gelegd.
Nu hoor je me hier niet beweren dat je je om commerciële redenen moet laten opsluiten, maar ook in de kunst is een goed verhaal het halve marketing-werk, en daarnaast lijkt enige vorm van gekte toch wel voorwaarde te zijn om te passen in het plaatje van de romantische kunstenaar. Als we naar Kusama kijken, dan zie je daar ook het zich vastbijten in een Idee (bij haar het oneindig herhalen van patronen) en in haar latere periode wat fallussymbolen.
Ook jij, Mariëlle, hebt zo’n Centraal Idee, in dit geval al je werken uitvoeren in roze, en ook de fallussymbolen lijken hier en daar aanwezig, maar nog niet zo prominent; het zijn er, als ik wat louter opbouwende kritiek mag uiten, eigenlijk te weinig, en zeker te weinig om een schandaal te veroorzaken, dus wat dat betreft is er nog ruimte voor verbetering.
Maar als we blijven bij de relatie tussen gekheid, kleur en kunst, dan kun je ook de andere kant op redeneren: de kunst lukt niet omdat je gek bent, maar je wordt gek van de kunst. De filosofie legt uit waarom.
Kijk, een van de grote vragen uit de wereldgeschiedenis is die naar het onderscheid tussen zijn en schijn. Zijn de dingen die we waarnemen echt, dus bestaan ze los van ons buiten het bewustzijn, of is het slechts schijn – zoals bijvoorbeeld in dromen, of die hallucinaties die Kusama continu gehad schijnt te hebben.
Vooral het onderwerp kleur heeft voor veel controverse gezorgd. Vanaf in ieder geval Descartes is het idee toch wel dat kleuren niet buiten ons bestaan. De roze dingen die we zien, zijn niet roze ‘in het echt’, maar ze reflecteren licht met een bepaalde golflengte, en die geeft in ons de sensatie van roze. Roze is de manier waarop we deze werken waarnemen – maar ze zijn het niet.
Een voorbeeldje moge dit verduidelijken. Ik kom nu in de leeftijd waarin de eerste mensen om me heen staaroperaties krijgen. Het is me al meerdere keren overkomen dat zo iemand kirrend opbelt en dan zegt ‘Ik kan alles weer zien. En al die kleuren, die zijn zo helder, zo echt!’ Maar u ziet hier het probleem al: als je een andere lens neemt, neem je andere kleuren waar. Maar waarom is die ene kleur nou echter dan die andere? Alleen maar omdat ie helderder is? Onze hardware, de bouw van onze ogen, de structuur van onze hersenen, veroorzaakt onze kleursensatie. Ander lensje, ander kleurtje, zo simpel lijkt het gewoon.
Maar Descartes gaat nog een stapje verder. Als ik nu al ga twijfelen aan het bestaan van kleuren, waarom zou ik dan niet twijfelen aan het bestaan van de wereld als geheel? Waarom is niet alles een projectie? Want als je aan alles gaat twijfelen, is er maar één zekerheid die overblijft, namelijk dat jij bestaat en dat je aan het twijfelen bent. De rest is onzeker.
Ik hoop dat u dit een beetje snapt, in alle gauwigheid, hoewel ik natuurlijk ook zelf niet weet of u nu daadwerkelijk bestaat. Maar als je dit serieus neemt, zo in de randen van de nacht, dan word je soms wel echt gek, kan ik u verzekeren. Kijk hier maar eens goed rond, richt u zich op dat roze, en vraag uzelf vanavond af welke argumenten u heeft om zeker te weten dat dat roze bestaat. Die zijn er niet zoveel, kan ik u verzekeren. En als u dan even wacht, en u zichzelf durft toe te staan te bekennen dat u om deels dezelfde redenen ook niet echt zeker kan weten of u een lichaam heeft, of dat anderen bestaan, of de wereld als geheel, dan komen de wanhoop, de eenzaamheid en daarna de gekte vanzelf.
Is dat een probleem? Meestal wel, maar niet als u daarna direct een penseel te hand neemt, als een bezetene gaat werken en u zich laat opsluiten in een psychiatrische inrichting. Succes gegarandeerd – en zo wordt het alsnog iets met dat leven van u. Ik had Mariëlle beloofd positief te eindigen, dus bij deze. Ik verklaar de expositie voor geopend!